Günümüz insanının en çok muhtaç olduğu şeylerin başında nefis muhasebesi gelmektedir. Bu kavramı güncel bir kelime ile ifade etmek gerekirse herhalde otokritik, özdenetim ve özeleştiri kavramları yeterli olacaktır.
Yaşadığımız pek çok problemin cevabı nefis muhasebesi yapabildiğimiz de çözülebilecek bir yapıda, çünkü insanları ve kendimizi şöyle bir gözlemlediğimizde herkesi eleştiren fakat kendisinin eleştirilmesine asla tahammül edemeyen bir yapıya sahip olduğumuz göze çarpacaktır. Öyle ki başkasının kendisini eleştirmesine tahammülü olmayan bizler, kendimiz tarafından bile eleştirilmeye kapalıyız. Aslında manevi ve ahlaki anlamda olgunlaşma çabası içerisinde olan her insanın mesafe kat edebilmesi ancak nefis muhasebesi ile mümkündür ve her insan, nefis muhasebesi yapabildiği ölçüde olgunlaşabilir.
Nefis muhasebesi yapan insan kendisinin olgunlaşma mücadelesini verirken; özeleştiri yapmayan insan başkalarının davranışları ile uğraşma çabası içerisindedir. Böyle insanların en bariz özelliği ise söylenmek ve hatayı hep başkasında aramaktır.
İnsanın özeleştiri yapmasının önündeki en büyük engel ise kişinin kibirli bir yapıda olmasıdır. Kibir mi özeleştirisizliği doğurur yoksa özeleştirisizlik kibrin sebebi mi olur o kadarını da varın siz düşünün! Dolayısıyla nefis muhasebesi ile tevazu arasında paralellik söz konusudur. Kişi sahip olduğu tevazu nispetinde etrafında cereyan eden olumsuz olaylarda kendisine pay çıkarma ve hissesini sorgulama eylemi içerisine girebilecektir.
Kibirli insanlar ise daima suçu atacakları birisini rahatlıkla ve vakit kaybetmeden bulabildikleri için hadisedeki hisselerini görme fırsatını da ellerinden kaçırmış olacaklardır. Bu durum ise kendilerini rahatsız hissetmemelerine sebep olur. Başkalarını suçlamaları da toplum içerisinde seslerinin çok çıkmasının nedenidir. Çünkü kendilerine dönüp menfi hadiselerdeki paylarını göremedikleri için her zaman haklı olduklarını zannederler ve başkalarının haksız olduğu düşüncesi, öfkeli bir yapı arz etmelerine neden olur. Mütevazı insan ise az ya da çok bu ya da şu olayda kendisinin hatasını görebildiği için belki suçluluk psikolojisi ile ya da hata yapmanın doğal olduğu fikrini kendi bünyesinde tecrübe etmesi sebebiyle hoşgörü duygusuna ulaşır. Öfke yerine dinginlik ve sükûnet, bağırıp çağırma yerine de sessizlik ve anlayış ruh ve davranışına egemen olur.
İmani anlamda otokritik yapmamak insanın ne yaparsa yapsın imanının korunmuş olduğu vehmine kapılmasını sağlar. Hâlbuki yeryüzünde imanı korunanlar yalnızca peygamberlerdir. İmanî anlamda oto denetimi terk etmek insanın fiillerinde kendisine çeki düzen vermemesine ve rastgele hareket etmesine/ nefsinden geldiği gibi hareket etmesine, ona boyun eğmesine sevk eder ve nihayetinde de farkında olmadan imansız yaşam sürmesine neden olur.
İbadet alanında nefis muhasebesini terk etmek kişiyi en güzel amelleri kendisinin yaptığı düşüncesine sürükler. Başkalarının amellerini beğenmez ve sadece kendisinin doğru düzgün, Allah’ın kabul edeceği ameller yaptığı düşüncesine kapılır.
Nasıl ki bir hastanın hastalığından kurtulabilmesinin ilk şartı hasta olduğunu kabul etmek ve tedaviye başlamak ise insanın da manevi ve ahlaki manada iyileşebilmesinin ilk şartı nefis muhasebesidir. Nefis muhasebesi yapan insan kendisini kandırmaya son verir. Başkaları için “falanca hacı, filanca hoca, şu bilmem ne mezunu” diyerek kendisini aklamaya çalışmaz. Yanlışlarını meşrulaştırma ve görmezden gelme çabası içerisine girmez. Bilakis olgunlaşma yolculuğuna başlar. Gerçek durumunu görüp kurtuluşun “babam hacı, dedem hoca, onun babası da evliya” diyerek avunmada olmadığını fark eder.
Kısacası otokritik el freni vazifesi görür aşırı hız yapıp bariyerlerden uçuruma yuvarlanmaya engel olur. Aşırılıklarımızı dizginlememizi ve bu dünya yolculuğunda güvenli bir şekilde ahirete doğru seyretmemizi sağlar.
Alaplı İlçe Vaizi Şükrü AŞCIBAŞI
.
